Urdaburu mendiaren eta Urumea ibaiaren artean dagoen mendialde altzatarra. Errenteria, Arano eta Donosti Basoarekin muga egiten du. Urumeako zilegi-mendien zati bat izan zen.

ALTZAKOAK
Kirol Elkartea

Altzako telebista Interneten bidez.

Zuhaitz honek Ametzagaina mendiari ematen dio izena. Haritzaren familiako zuhaitz ederra da. Mendien hegoaldeko magala dute atsegin, euriaren hezetasunetik babestuak. Bere azpialdean txilarra ugari egoten da. Ametzak duen ezaugarririk nagusiena bere hosto erorkor bereziak dira, ile zuriska fin batez estalita eta ertzen lobuloak gainontzeko haritzen baina nabarmenagoak. Ezkurrak, bestalde, oso txorten laburretatik ateratzen dira.

Pop-rock estiloan kantatzen duen Altzako musikari gaztea. Abesten dituen kantak berak sortuak dira, hitzak zein musika, eta denetara bi diska atera ditu. Azkena aurten jarri du salmentan eta "Sin querer" izenburua dauka. Produkzioa Kalifornian burutu dute, eta grabaketan, besteen artean, Alex Ubagoren laguntza izan du.

Herrerako San Luis plazako etxea. 1956ko martxoaren 14an inauguratu zen, Ramon Martiarena arkitektoaren planoekin, eta 2005ean eraitsia.

ARTEA

ARTETXE AIESTA,
Josu

ARTZAKA

Altzako bertsolaria. Itsasondoko Urkia bailaran sortua eta Altzako Garbera baserrira bizitzera etorri zena. Langilea eta herrikoia, behar zenean beti laguntzeko prest. Berak idatzitakoak "Altza, Hautsa Kenduz" 2, 3 eta 4 zenbakietan irakur ditzakegu. Auspoa bilduman ere bi liburu idatzi zituen: "Zartu gabe ezin bizi" (1990) eta "Lanik gabe ezin bizi" (1995); eta Sendoa-n, "Tratabideak" (1999). Lagunartean egin zuen bertsotan, baita bertsolari handiekin ere, berak miresten zuen Uztapiderekin, adibidez. Pasa den 2003ko urriaren lehenean zendu zen, 86 urte zituela. Hona hemen 1995. urteko bi bertso, bizitzan izan zuen jarreraren adierazle:

Orain daukagu aukera
ondo saiatzen bagera
gero penarik izan ez dedin kontuak atera
sartu gaitezen lanera
al bada danok batera
Altza bailara jaso dezagun aundien parera.

Segi bideari zuzen
ontan saiatu gaitezen
alperrikan da gero esate au egin bazen
orra gaur nola gatozen
alkar ikusteko pozen
beartutzen badakizute
ni nun bizi naizen.

Berra leinuaren jatorria dugu baserri honetan , jadanik XV. mendean dokumentaturik. Berriz, 2003 urtea arte lur eremuan zegoen etxea askoz modernoagoa zen. Fatxadaren harrizko arkua da elementu adierazgarriena. Adineko jendearentzako etxe moderno bat bihurtuko dute.

Inguruko bizilagunek izen honekin ezagutzen zuten Mirakruz-gainako auzunea. Igandeetan, 'billlerak' izenekin ezagunak ziren dantzaldietan jende asko biltzen omen zen eta Arzak tabernak zerbitzatzen zuen ardoa edaten zuten. Ezizenari kasu egiten badiogu, ardoa ez dirudi oso kalitate onekoa zenik.

Raul Guerra Garrido-ren aurreneko nobela (Alfaguara, Madrid, 1970). Lehen nobela honetan emigrazioaren gaiari heldu zion. Nobelako protagonista, Luis Garrido, Extremaduratik Euskadira etorritako emigrante bat da eta, hain zuzen ere, Altzara etorri zen bizitzera. Dantzaleku batean baserriko neska bat ezagutu zuen eta harekin maitemindu ere egin zen. Integratzeko zailtasunak direla medio, drama bilakatutako maitasunezko istorio bat.

Izen honekin Errotetan, 60. hamarkadaren bukaeran, San Pablo Parrokiak gazteentzako lokal bat ireki zuen. Lokal hau ez zen urte asko irekita egon, hurrengo hamarkadaren hasieran lokala itxi baitzen eta egiten ziren jarduerak Santa Barbara auzora eraman zituzten, Gazte-Leku elkartera hain zuzen. Nahiz eta "bizitza" motza izan, ekintza asko antolatu ziren: euskal dantzak, Santa Ageda koruak, mendi-irteerak, errugbia,.

Gogoratzen al duzu umeak ginenean eta Erasmok, hitz eta irribarre batekin batera, gomazko gozoki horiek oparitzen zizkigunean, edota kromoak gordetzeko ederki etortzen zitzaizkigun kartoizko kutxatxo horiek? Eta helduago ginela, Petra eta Joxepik festetarako prestatzen zizkiguten zinta berde eta horiak... Eta beste hau... Eta beste hura... Erasmoren drogeria eta mertzeria Herrerako etxe askoren konponbidea izan ziren, Erasmoenean etxeko martxaren arazo gutxi konpondu gabe geratzen baitziren. Gure inguruan, behar bat zegoenean, "Erasmok edukiko du" zen gure artean generabilen ohiko esaeretako bat, hainbeste gauza falta ziren garai hartan.

Edozein altzatar ondo informatua egon dadin, irakurri behar duen aldizkaria.

Pasaiako portuaren inguruan lan egiten dutenen artean oso ezaguna den hitza. Hiztegiak zera dio: "Zapi edo zatar batez biltzen den edozein motatako gauzen, eta bereziki bidaldirako eramaten direnen, multzo edo bilduma." Gure artean, fardela zapi karratu bat da, albo bakoitzean metro bana duena, normalean dekorazio karratudunekin, eta arrantzaleek itsasontzira arropa edo janaria eramateko erabiltzen ohi zuten zakua; baita etxera arrantzatutakoaren zati bat eramateko ere. Zakua ez ezik, barruan zeramanari deitzeko ere erabiltzen zen. Horrela: " fardel bat arropa zikin daramat", " fardel bat txitxarro ekarri", eta abar. Azken finean, zapi apal honek hain lagungarriak izaten diren hipermerkatuetako plastikozko poltsen funtzio bera betetzen ohi zuten. Gaur egun, zapi hau ez bada erabiltzen ere, oraindik hitz hau itsasaldi bakoitzaren ondoren marinelak saritzeko armadoreak ematen ohi duen oparia izendatzeko erabiltzen da, nahiz eta opari hori PRYCAko edo GARBERAko poltsa baten bildua joan: "har itzazu bi legatz fardelerako." Baserri giroko hainbat iruditan ikusi izan ohi ditugu baserritarrak sororako bidean hamaiketakoa zapi batean bildurik eta makilaren muturretik zintzilik, zakutxo moduan. Zapi hori fardela baino apur bat txikiagoa bazen ere, eta musu-zapia baino handiagoa, biek antzeko funtzioak betetzen zituzten.

Bertsolari altzatarra, Otxoki aldean zegoen Arrues baserriko semea. Txikitatik buruz ikasitako bertsoak kantatzen omen zituen eta oso eztarri ona zeukan, horregatik Udarregi izengoitia jarri zioten. Bat-bateko bertsotan baino bertso-paperetan nabarmendu zen. Txirritak berak, behin baino gehiagotan aitortu zuen Udarregiren dohaina: "Ori gu baño geigo dek bertso jartzen!" ("Alza'ko bertsolari zaarrak", Auspoa)

Santa Barbara auzoan 70. hamarkadaren hasieran San Pablo Parrokiaren laguntzaz Gazte-Leku elkartea martxan jarri zen. Elkarte honetan gazteentzako jarduera kulturalak eta kirol ekintzak (eskubaloia, mendi-irteerak,.) antolatzen ziren. Zentroa 1978. urtean itxi zen.

HALTZA

IRIGOIEN,
Joan Mari

San Markos gainaren magalean zegoen taberna. Gaur egun haren aztarnak ikus daitezke azken aldaparen eskuinaldean. Oso ezaguna eta bisitatua izan zen erre zen arte. Manuel Zapirainek bere aita Joxeren eta honen laguna zen Kataliñeneko Manuelen ibilerak kontatu dizkigu: "Meza nagusira joaten ziran Altza'ra. Martillune'en amaiketakoa egin ta etxera. Guk bazkaltzerako, Manuel ori an izaten zan askotan, kafea artuta. Biak bruxa beltxarekin, egualdi ona bazan, buelta-Gipuzkoa esaten ziotena egiten zuten: Benta, Otzazulueta, Zamalbide ta Kantina. Txarra bazan, buelta txikia : kantinara joan, arratsaldea pasa ta etxera." ("Zapirain anaiak", Auspoa)

KONTSERBATORIOA,
Altzako

KOPA

Sorbaldan bermatuta eraman ohi den ertz biribileko saski-mota. Horrez gain, Altzan, Bixente Barandiaranek kontatzen digunez, kopa hitzak badauka esanahi berezi bat: "Neguan bezela, udaran berdin, denborale txarretan alde guzietatik ura sortzen zan, eta lur asko arrastatze zuan malda bera. Gure aita nola etzuan lanak apuratzen, kañuak ateratzen zituan lurpean, lan asko eginda. Saietsetan pareta modukoa egin, gaiñean arlosak jarri eta lurrarekin estali. Ortarako irakurri ondo zer lan jartzen zigun. Metro bat eskas izango zan atxurraren kirtena. Ba, eguneko tarea ematen zigun zuloa egitea kirtenaren luzerakoa, beste ainbeste zabalean, eta berdin goitik bera. Atxurra eta pala astinduta bera sartzen giñanean, Goierrian lur-saskia esaten genion, baiñan emen, Altzan, kopa deitzen diote; eta alako bat artu batek, atxurrarekin bete, besteak gora atera ta ustu albora. Bekoa nekatzen zenean, txanda egin. Au dana egin behar genduan goizeko bederatzietarako. Eskolara gero. (Bizente Barandiaran, "Lanik gabe ezin bizi", Auspoa, 37. or.)

Auzolanean egiten zen bide konponketa. Ubegi baserriko Bartolo Ayerbek "Zaarrak berrituz" liburuan kontatzen digu nola urtero burutu behar izaten zuten lan astun eta gogor hori: "Altza-n udaletxea, aiuntamentua, zan garai artan eta aren esanera ibiltzen giñan. Goardak agintzen zuan nun zer egin bear zan, Ballara bakoitzak sail jakiña zituan, eta bazekian nundik noraiño konpondu. Lendabizi, ur-bideak garbitzen genituan, eta gero arri zakarra ekarri Lazunene-ko edo Txoritokieta-ko arrobitik. Ortarako txandaka ibiltzen giñan baserritarrak, beiak karroarekin artuta, arria karriatzen bear zan tokira. Karroa kopaka, eskuz, kargatzen zan. Lanbidea zan ura... Baiña bideak ondo konpontzen genituan emen."

NERECAN, Lantegia

Nerecan taldea osatzen zuten enpresak 1969. urtean hasi ziren lanean Altzan. Bertan seiehun langile baino gehiago aritu ziren lanean, eta, gehien bat, inguruan bizi ziren auzokideak ziren. Industria multzo hau hiru enpresez osaturik zegoen: Transkrit, Tonsa eta Impalsa. 2005.eko urrian hiru enpresa hauek zeuden eraikina eraitsi egin dute, Lardi-alde izenez ezagutzen den urbanizazioa eraikitzeko asmoz: 15.000 m2 -ko lursailean etxebizitzak eta plaza handi bat egin nahi dituzte.

NOTIXITXAR

Altza Basoan dagoen magal baten izena. Leku honetan meategi zahar batzuen ahoak daude, Urumea aldeko inguru honetan ustiatu ziren burdina-meategien aztarnak direlarik.

Ubegiko Bartolo Ayerbek kontatu digu ("Zaarrak berrituz", Auspoa, 134 or.): "San Martzial biaramonari esan oi zioten gure aurrekoak:
Gaur Santeon, jan da egon.
Lanerako gogo gutxi baizegon .

Altzako alkatea izan zen XX. mende hasieran. Eraikuntzako enpresaria izan zen eta, besteak beste, San Markos gotorlekuaren eraikuntza izan da seguruenik egin zuen lanik aipagarriena. Era berean, berak eraiki zuen Garbera Txiki etxea eta bere agindupean ere "Casas Baratas" izenarekin ezagutzen dugun etxe multzoaren erdia eraiki zen, Maria Cristina erreginak inauguratu zituena.

Tiburoi-bizkarrezurraren orno baten fosila da Altzan bizitutako animalia-aztarna zaharrenetako bat, duela 60 milioi urtekoa, hain zuzen ere. Fosil hori Buenavistako harrobian aurkitu zuten 1951. urtean eta Aranzadi elkarteko Joaquin Gómez de Larena eman zuen ezagutzera.

Ondarearen ikuspuntutik, Altzako baserri esanguratsua izan zena. Casares leinuak sortuta XVI. mendean, adituen esanetan egurrak zein harriak oreka bikaina eman zioten etxeari. Harrian eginiko euskal baserrien lehenengo belaunaldi barruan kokatu zuten ikerlariek. Aipamen berezia merezi du bere leiho ajimezatua, arku konopilez hornitua, berrogeigarren hamarkadan mainela kendu zioten. Barruko zurezko egitura, bestalde, jatorrizkoa zen, inoiz ez baita baserri hau erre. Era berean, merezi du etxe aurrean dagoen harrizko txabola ikustea, ogia egiteko labea izan zena. Atzealdean, teilatuaren gailurrean, gurutze bat dago paretan txertatua, baserria mendebaldeak dakarzkien ekaitzetatik babesteko. Badauka oraindik ere baserria inguratzen zuen harresiaren sarrera; eta, azkenik, hareharrizko harraska bat. Osagai guzti hauengatik eta, oro har, baserri osoak duen balioagatik, Tomasene izan daiteke Altzako baserri arkitekturaren adibide eredugarria, zaintzea merezi duena. 2005. urtean kultur etxe berria bihurtuko da.

Gaur egun Altzako kiroldegian dagoen tokian 80. hamarkada arte Toschi-Iberica lantegia zegoen. Fibrozementuzko lantegi honetan erabiltzen zituzten produktuak, amiantoa batez ere, osasunerako oso arriskutsuak ziren eta ingurunera botatzen zuten hautsa oso kutsakorra zen ere. Egoera honen aurrean, herritarren protestak zabaldu ziren eta lantegia Nafarroara eraman zuten.