Gure ibilbide hau KASARES(1) baserritik, hastera goaz. Sortetxe hau, XVIIgarren mendekoa da. Barrokoa estiloaz. eta orain dela gutxi eraberritua Kultur Etxe batean bilakatzeko. Etxeko aurrekaldean armarri bat agertzen du, Casares-enetarikoa, eta beraien askazia XVIIgarren mendetik datorrena da. Aurrez aurre TOMASENE baserria dugu, Sortetxea berau ere. Inguratzen zuen harresiaren zati bat gordetzen du oraindik, leiho urratu bat eta gurutze txiki bat sarturik atzekaldeko ormaren goiko aldean. Hemendik oso hurbil, Herreraruntz goazela eta portuaren gainean ARRIAGA ZAR edo HARRIA baserriaren hondakinak aurkitzen dira. Sute baten poderioz suntsitu bazen ere, bertako armarri osoa errekuperatzea lortu da. Baserri honi dagokio. Errotetako autobusaren geltoki parean kokatuta dagoen etxetxoa, garai batean KAROBI bat izan zena.

Hirigune aldera doan errepidea harturik, metro gutxi barru eta ezkerretara MIRAVALLES edo MILLES-era zuzentzen den bidea dugu. Bizilagunik gabeko sortetxe hau, azienda eta tresnak gordetzeko, bakarrik erabiltzen da. Bere aurrekaldean, mortairuzko armarri txiki bat du. Hemendik, duela gutxi izendatutako Artxipi bidera jeisten gara, nahita nahiez. txakurgi nazkagarriaren ondotik pasatuz. Ondoren, eta eskuinera ARTZAKA baserria aurkituko dugu. Sortetxea berau ere, Altzako errotze handienetako baserria, oraindik ere armarria gordetzen du aurrekaldeko orman. Utzitako bidetik eta jarraian, ARTXIPI eta KASTILLUN baserriak aurkituko ditugu. Maldan behera eginda eta autopistapeko pasagunea zeharkatu ondoren ZILARGIÑENE deituriko alderdira iristen gara. Inguru honetan diraute zutik, oraindik GALANTENE baserriaren ormak. Ikusgarria, benetan, sarrerako ataburuan landutako irudia. TXURDIÑENEko bidea utzi eta ARTOLATEGI etxearen parean, eta ezkerretara, TXIPRES baserrira eramango gaituen bidezka goratu behar dugu.

TXIPRES(2) baserria, baserri berezi bat da. Bertan, kondaira eta legenda nahasten dira. Esaten dute, Txipres eraikia izan zela "Jentilak", Kutarrotik botatako handienetako harri baten gainean. Egia esan, eraiketa benetan sendoa da, lankiduna eta leiho bat eta atea gothikoak dira. Goiko leihoak, teilatutik ezabaturik eta zeharkaturik dituenez. etxe honek, egun, duen altuera baino altuagoa zela adierazten digu. Hau dela eta, badirudi, Txipres Dorre-Etxe bat izan zela garai batean. Tenplarien bizi-lekua izanik, Compostelako bideari jarraiti nahi zioten erromesen babestokiaren zeregina osatzen zuela, ondoren itsas ertzetik jarraitzeko edo Gipuzkoako barru aldetik jarraitu ahal izateko. Denboraren poderioz, eta egun, baserri batean bilakaturik aurkitzen da. Erromesek, Errenderira iristerakoan, itsasadarra igarotzeko bi hautabide omen zituzten; bata Galtzaraborda, Txipres, Pelegriñene bideari ekin, edo bestela, itsasadar hori txalupaz pasa Lezotik Herrerara etorriz, Paradatik kostaldera bidera ahal izateko. Baserri honetan zurez egindako tailu interesgarri bat aurkitzen da, San Jeronimoren imajina.

Gazteluene utzi eta bidean gora goazela IRASUENE baserriarekin, aurrez aurre, topo egingo dugu. Irasuenen, eskubiruntz hartuko dugu, PELEGRIÑENE baserrira iritsi arte, MARTITEGI eta AUDARIZ baserriak ezkerretara utziz. Hemen, Pelegriñenen, gure ibilbide honen laugarren geldiunea egingo dugularik.

PELEGRIÑENE (4), bere erdiko aurrekaldea, duela gutxi, arreta handiz eraberritua. Bidetik, ikusgai dagoen alboan harrizko gurutze bat orman sarturik ikus daiteke. Gurutze hau eta izenaren etimologia aztertu ondoren, Erdi Aroan Compostela-runtz bideratzen ziren erromesen atseden lekua eta arroztegi bat izan zela oso erraz oharrarazten du. Baserriaren aurrekaldearen bi alboetan harlandutako bi sarreren hondakinak ikus daitezke, garai batean baserria inguratzen zuen ormarenak, hain zuzen.

Tren bidetik beste aldera INTXAURRONDO ZAR (7) baserri ederra ikus dezakegu.

Auzune handi honi izena ematen dion baserri hau, XVIIgarren mendearen erdialdera eraikia izan zen. Errepide nagusia zen ondoan jasoa eta bidaiarientzat jankaiak prestu edukitzea zen bere zeregin nagusienetako bat. 1964-ean "Monumentu Nazionala " izendatua izan zen; beraren nagusiek arreta handiz zaintzen dute. Dituen hainbat zehazkizunen artean, bereziki aipatzekoak dira trenbide aldera ematen duten eskailera eta balkoia. Atzean ARANZURI eta LARRATXONE baserriak aurkitzen dira. Azken hau, egun kultur Etxean bilakatu dute. Ondoan, Intxaurrondo-berri etxea aurkitzen da, non bere sotoan, 1921-ean, ARTZA-ORTZEOK elkarte herrikoia eraikia izan zena. Zubitik beste aldera, PELLIZAR hotela kokaturik dago, izen bera zeraman Sortetxean. Ondoren, MIRACRUZ gailurrera eramango gaituen kalea hartuko dugu. Izen honek zerikusi handia du kulturarekin gure artean hain errotua dagoen Lezoko Santo Kristoarena, batez ere. Etxe baten atzekaldean izkutaturik, eta eskubi aldera, PARADA baserria aurkitzen da. Baserri honek armarri eder eta interesgarri bat dauka. Errepidea utzi ondoren, igotzen hasten garenean, ezkerretara, ARZAK jatetxea daukagu, garai batean askaldegia zena eta, egun, euskal sukaldaritzaren ezaugarririk nabarmenena. Eskubitara, Jasokunde Ama Birjiñaren lkastetxea uzten dugu, berau, 1885-an eraikitzen hasia eta urte batzutan, Katalandar Jacinto Verdaguer idaztea bizi izan zena. Hasierako bide aldapatsua poliki-poliki leuntzen doa, azkenean ibilbide batean bilakatzeko, Altza eta bere inguruko lurraldeen bista zoragarriak ikusten direlarik. Mendi bizkarretik eta Herri Ametsa ikastolaren ondotik ILURGITA senadia ikus dezakegu. Leku honetatik eta "Faro de la Plata”-raino dagoen itsas ertzean, Altza udalerriko kostaldea edatzen da. Bidea jarraituz. eta beti eskubi aldera, Mendiolako lurrak inguratzen dituzten bideak utzirik, MENDIOLA (8) edo Gurutzeta izena duen askaldegira iristen gara. Hego aldera zuzendurik eta babesten duten eraikuntza bakun batzuetaz inguraturik, atsedenera gonbidatzen du. Ikastolaraino itzuli ondoren, malda gogor batetik abiatzen gara behera aldera. Ezkerretara, La Salle-ko "San Luis Gonzaga" ikastetxea utziko dugu. Behin, behean gaudela, eskubiko kalea hartuko dugu MONEDA edo BONEDA (9) baserrira iristeko. Aurrezki Kutxa Munizipalaren eskutik eraberritua, eraikuntza sotil bat da eta laukiduna. Aurrez aurre beste Sortetxea aurkitzen zen, tradizio handikoa Altzan, ARNAOBIDAO edo ERNABIO, inongo arrastorik gelditzen ez dena. Bakarrik, bere armarria nolakoa zen dakigu. Bidebietan, aipatutakoetatik aparte, bazeuden beste baserriak ere, hau da: Benta Goia, Benta Bea, Santa Barbara eta Guardaplata. Bideari berrekin ondoren, Azkuene aldera zuzentzen gara; etxe artean izkutaturik Pasaiako mugaren ondoan aurkitzeko GOMISTEGI baserria, oso ondo zaindua, berau. Biltegien artean iragan duen karrikak HERRERA eramaten gaitu.

HERRERA (10) oso aipatua aspaldidanik. Hemen aurkitzen baitzen untziralekua itsasadarra zeharkatzeko, Lezoraino. Inguru honetan aurkitzen ziren baserri guztien artetik PERUENE da gelditzen den bakarra.

Abiapuntura itzultzeko, “RENFE”-ko geralekuaren azpiko pasagunea igaro ondoren, Santa Barbara Ermitaraino igo behar dugu, hemendik, Casares Kultur Etxera iristeko.